Library / Tipiṭaka / තිපිටක • Tipiṭaka / මජ්‌ඣිමනිකාය (ටීකා) • Majjhimanikāya (ṭīkā)

    2. අනුපදවග්‌ගො

    2. Anupadavaggo

    1. අනුපදසුත්‌තවණ්‌ණනා

    1. Anupadasuttavaṇṇanā

    93. ඉද්‌ධිමාති ගුණො පාකටො පරතොඝොසෙන විනා පාසාදකම්‌පනදෙවචාරිකාදීහි සයමෙව පකාසභාවතො; ධුතවාදාදිගුණානම්‌පි තථාභාවෙ එතෙනෙව නයෙන තෙසං ගුණානං පාකටයොගතො ච පරෙසං නිච්‌ඡිතභාවතො ච. පඤ්‌ඤවතො ගුණාති පඤ්‌ඤාපභෙදපභාවිතෙ ගුණවිසෙසෙ සන්‌ධාය වදති. තෙ හි යෙභුය්‍යෙන පරෙසං අවිසයා. තෙනාහ – ‘‘න සක්‌කා අකථිතා ජානිතු’’න්‌ති. විසභාගා සභාගා නාම අයොනිසොමනසිකාරබහුලෙසු පුථුජ්‌ජනෙසු, තෙ පන අප්‌පහීනරාගදොසතාය පරස්‌ස විජ්‌ජමානම්‌පි ගුණං මක්‌ඛෙත්‌වා අවිජ්‌ජමානං අවණ්‌ණමෙව ඝොසෙන්‌තීති ආහ – ‘‘විසභාග…පෙ.… කථෙන්‌තී’’ති.

    93.Iddhimātiguṇo pākaṭo paratoghosena vinā pāsādakampanadevacārikādīhi sayameva pakāsabhāvato; dhutavādādiguṇānampi tathābhāve eteneva nayena tesaṃ guṇānaṃ pākaṭayogato ca paresaṃ nicchitabhāvato ca. Paññavato guṇāti paññāpabhedapabhāvite guṇavisese sandhāya vadati. Te hi yebhuyyena paresaṃ avisayā. Tenāha – ‘‘na sakkā akathitā jānitu’’nti. Visabhāgā sabhāgā nāma ayonisomanasikārabahulesu puthujjanesu, te pana appahīnarāgadosatāya parassa vijjamānampi guṇaṃ makkhetvā avijjamānaṃ avaṇṇameva ghosentīti āha – ‘‘visabhāga…pe… kathentī’’ti.

    යා අට්‌ඨාරසන්‌නං ධාතූනං සමුදයතො අත්‌ථඞ්‌ගමතො අස්‌සාදතො ආදීනවතො යථාභූතං පජානනා, අයං ධාතුකුසලතා. ආයතනකුසලතායපි එසෙව නයො. අවිජ්‌ජාදීසු ද්‌වාදසසු පටිච්‌චසමුප්‌පාදඞ්‌ගෙසු කොසල්‌ලං පටිච්‌චසමුප්‌පාදකුසලතා. ඉදං ඉමස්‌ස ඵලස්‌ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්‌ඨානං අකාරණන්‌ති එවං ඨානඤ්‌ච ඨානතො, අට්‌ඨානඤ්‌ච අට්‌ඨානතො යථාභූතං පජානනා, අයං ඨානාට්‌ඨානකුසලතා. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්‌ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්‌සඞ්‌ගගතියා පණ්‌ඩාති ලද්‌ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්‌තො, අයං පණ්‌ඩිතො නාමාති ආහ – ‘‘ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්‌ඩිතො’’ති. මහන්‌තානං අත්‌ථානං පරිග්‌ගණ්‌හනතො මහතී පඤ්‌ඤා එතස්‌සාති මහාපඤ්‌ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ – ‘‘මහාපඤ්‌ඤාදීහි සමන්‌නාගතොති අත්‌ථො’’ති.

    Yā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ dhātukusalatā. Āyatanakusalatāyapi eseva nayo. Avijjādīsu dvādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu kosallaṃ paṭiccasamuppādakusalatā. Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ, idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇanti evaṃ ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ ṭhānāṭṭhānakusalatā. Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto, ayaṃ paṇḍito nāmāti āha – ‘‘imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito’’ti. Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha – ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti.

    නානත්‌තන්‌ති යාහි මහාපඤ්‌ඤාදීහි සමන්‌නාගතත්‌තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්‌ඤො’’තිආදිනා කිත්‌තීයති, තාසං මහාපඤ්‌ඤාදීනං ඉදං නානත්‌තං අයං වෙමත්‌තතා. යස්‌ස කස්‌සචි (දී. නි. ටී. 3.216; සං. නි. ටී. 1.1.110; අ. නි. ටී. 1.1.584) විසෙසතො අරූපධම්‌මස්‌ස මහත්‌තං නාම කිච්‌චසිද්‌ධියා වෙදිතබ්‌බන්‌ති තදස්‌ස කිච්‌චසිද්‌ධියා දස්‌සෙන්‌තො, ‘‘මහන්‌තෙ සීලක්‌ඛන්‌ධෙ පරිග්‌ගණ්‌හාතීති මහාපඤ්‌ඤා’’තිආදිමාහ. තත්‌ථ හෙතුමහන්‌තතාය පච්‌චයමහන්‌තතාය නිස්‌සයමහන්‌තතාය පභෙදමහන්‌තතාය කිච්‌චමහන්‌තතාය ඵලමහන්‌තතාය ආනිසංසමහන්‌තතාය ච සීලක්‌ඛන්‌ධස්‌ස මහන්‌තභාවො වෙදිතබ්‌බො. තත්‌ථ හෙතූ අලොභාදයො, පච්‌චයා හිරොත්‌තප්‌පසද්‌ධාසතිවීරියාදයො. නිස්‌සයා සාවකබොධිපච්‌චෙකබොධිසම්‌මාසම්‌බොධිනියතතා තංසමඞ්‌ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්‌තාදිවිභාගො. කිච්‌චං තදඞ්‌ගාදිවසෙන පටිපක්‌ඛස්‌ස විධමනං. ඵලං සග්‌ගසම්‌පදා නිබ්‌බානසම්‌පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්‌ථ සඞ්‌ඛෙපො, විත්‌ථාරො පන විසුද්‌ධිමග්‌ගෙ (විසුද්‌ධි. 1.9) ආකඞ්‌ඛෙය්‍යසුත්‌තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්‌බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්‌ඛන්‌ධාදීනම්‌පි මහන්‌තතා යථාරහං නිද්‌ධාරෙත්‌වා වෙදිතබ්‌බා, ඨානාට්‌ඨානාදීනං පන මහන්‌තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්‌බො. තත්‌ථ ඨානාට්‌ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්‌තෙ (ම. නි. 3.124 ආදයො) සයමෙව ආගමිස්‌සති. විහාරසමාපත්‌තීනං සමාධික්‌ඛන්‌ධෙ නිද්‌ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්‌බා, අරියසච්‌චානං සකලසාසනසඞ්‌ගහණතො සච්‌චවිභඞ්‌ගෙ (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්‌ණනාසු (විභ. අට්‌ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන. සතිපට්‌ඨානාදීනං විභඞ්‌ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්‌ණනාදීසු (විභ. අට්‌ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන. සාමඤ්‌ඤඵලානං මහතො හිතස්‌ස මහතො සුඛස්‌ස මහතො අත්‌ථස්‌ස මහතො යොගක්‌ඛෙමස්‌ස නිප්‌ඵත්‌තිභාවතො සන්‌තපණීතනිපුණඅතක්‌කාවචරපණ්‌ඩිතවෙදනීයභාවතො ච. අභිඤ්‌ඤානං මහාසම්‌භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්‌චතො මහානුභාවතො මහානිප්‌ඵත්‌තිතො ච. නිබ්‌බානස්‌ස මදනිම්‌මදනාදිමහත්‌ථසිද්‌ධිතො මහන්‌තතා වෙදිතබ්‌බා.

    Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā. Yassa kassaci (dī. ni. ṭī. 3.216; saṃ. ni. ṭī. 1.1.110; a. ni. ṭī. 1.1.584) visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento, ‘‘mahantesīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetū alobhādayo, paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā, ṭhānāṭṭhānādīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasutte (ma. ni. 3.124 ādayo) sayameva āgamissati. Vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahaṇato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) āgatanayena. Satipaṭṭhānādīnaṃ vibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena. Sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca. Abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca. Nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā.

    පුථුපඤ්‌ඤාති එත්‌ථාපි වුත්‌තනයානුසාරෙන අත්‌ථො වෙදිතබ්‌බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්‌ධෙසු ඤාණං පවත්‌තතීති, ‘‘අයං රූපක්‌ඛන්‌ධො නාම…පෙ.… අයං විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො නාමා’’ති, එවං පඤ්‌චන්‌නං ඛන්‌ධානං නානාකරණං පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්‌ඛන්‌ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්‌ඛන්‌ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්‌ඛන්‌ධො, එකවිධෙන සඤ්‌ඤාක්‌ඛන්‌ධො…පෙ.… එකවිධෙන විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො, බහුවිධෙන විඤ්‌ඤාණක්‌ඛන්‌ධො’’ති එවං එකෙකස්‌ස ඛන්‌ධස්‌ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිභෙදවසෙනපි නානාකරණං පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති. තථා ‘‘ඉදං චක්‌ඛායතනං නාම…පෙ.… ඉදං ධම්‌මායතනං නාම. තත්‌ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්‌වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනනානත්‌තං පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති.

    Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti, ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti, evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho, ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho, ekavidhena saññākkhandho…pe… ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādibhedavasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

    නානාධාතූසූති ‘‘අයං චක්‌ඛුධාතු නාම…පෙ.… අයං මනොවිඤ්‌ඤාණධාතු නාම. තත්‌ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්‌වෙ චතුභූමකා’’ති එවං නානාධාතූසු පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති. තයිදං උපාදිණ්‌ණකධාතුවසෙන වුත්‌තන්‌ති වෙදිතබ්‌බං. පච්‌චෙකබුද්‌ධානඤ්‌හි ද්‌වින්‌නඤ්‌ච අග්‌ගසාවකානං උපාදිණ්‌ණකධාතූසුයෙව නානාකරණං පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති. තඤ්‌ච ඛො එකදෙසතොව, නො නිප්‌පදෙසතො, අනුපාදිණ්‌ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්‌තියෙව. සබ්‌බඤ්‌ඤුබුද්‌ධානංයෙව පන, ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්‌සන්‌නත්‌තා ඉමස්‌ස රුක්‌ඛස්‌ස ඛන්‌ධො සෙතො හොති, ඉමස්‌ස කණ්‌හො, ඉමස්‌ස බහලත්‌තචො, ඉමස්‌ස තනුත්‌තචො, ඉමස්‌ස පත්‌තං වණ්‌ණසණ්‌ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්‌ස පුප්‌ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්‌ධං දුග්‌ගන්‌ධං, ඵලං ඛුද්‌දකං මහන්‌තං දීඝං වට්‌ටං සුසණ්‌ඨානං මට්‌ඨං ඵරුසං සුගන්‌ධං මධුරං තිත්‌තකං අම්‌බිලං කටුකං කසාවං, කණ්‌ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො ලොහිතො ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්‌තං පටිච්‌ච ඤාණං පවත්‌තති.

    Nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ nānādhātūsu paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādiṇṇakadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādiṇṇakadhātūsuyeva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tañca kho ekadesatova, no nippadesato, anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānantiyeva. Sabbaññubuddhānaṃyeva pana, ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kaṇho, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ, kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo lohito odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

    අත්‌ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්‌මණෙසු. නානාපටිච්‌චසමුප්‌පාදෙසූති අජ්‌ඣත්‌තබහිද්‌ධාභෙදතො සන්‌තානභෙදතො ච නානප්‌පභෙදෙසු පටිච්‌චසමුප්‌පාදඞ්‌ගෙසු. අවිජ්‌ජාදිඅඞ්‌ගානඤ්‌හි පච්‌චෙකං පටිච්‌චසමුප්‌පාදසඤ්‌ඤිතාති. තෙනාහ – සඞ්‌ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්‌වාදස පච්‌චයා ද්‌වාදස පටිච්‌චසමුප්‌පාදා’’ති. නානාසුඤ්‌ඤතමනුපලබ්‌භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්‌චසාරාදිවිරහතො සුඤ්‌ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්‌ථිපුරිසඅත්‌තඅත්‌තනියාදිවසෙන අනුපලබ්‌භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්‌ථ පදසන්‌ධිකරො. නානාඅත්‌ථෙසූති අත්‌ථපටිසම්‌භිදාවිසයෙසු පච්‌චයුප්‌පන්‌නාදිනානාඅත්‌ථෙසු. ධම්‌මෙසූති ධම්‌මපටිසම්‌භිදාවිසයෙසු පච්‌චයාදිනානාධම්‌මෙසු. නිරුත්‌තීසූති තෙසංයෙව අත්‌ථධම්‌මානං නිද්‌ධාරණවචනසඞ්‌ඛාතාසු නානානිරුත්‌තීසු. පටිභානෙසූති එත්‌ථ අත්‌ථපටිසම්‌භිදාදීසු විසයභූතෙසු, ‘‘ඉමානි ඉදමත්‌ථජොතකානී’’ති (විභ. 725-745) තථා තථා පටිභානතො පටිභානානීති ලද්‌ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්‌ඛන්‌ධෙසූතිආදීසු සීලස්‌ස පුථුත්‌තං නානත්‌තඤ්‌ච වුත්‌තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්‌තනයානුසාරෙන සුවිඤ්‌ඤෙය්‍යත්‌තා පාකටමෙව. යං පන අභින්‌නං එකමෙව නිබ්‌බානං, තත්‌ථ උපචාරවසෙන පුථුත්‌තං ගහෙතබ්‌බන්‌ති ආහ – ‘‘පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්‌මෙ සමතික්‌කම්‌මා’’ති. තෙනස්‌ස මදනිම්‌මදනාදිපරියායෙන පුථුත්‌තං පරිදීපිතං හොති.

    Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu. Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti ettha atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu, ‘‘imāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 725-745) tathā tathā paṭibhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu. Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva. Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.

    එවං විසයවසෙන පඤ්‌ඤාය මහත්‌තං පුථුත්‌තඤ්‌ච දස්‌සෙත්‌වා ඉදානි සම්‌පයුත්‌තධම්‌මවසෙන හාසභාවං, පවත්‌තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්‌චවසෙන තික්‌ඛාදිභාවඤ්‌ච දස්‌සෙතුං, ‘‘කතමා හාසපඤ්‌ඤා’’තිආදි වුත්‌තං. තත්‌ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්‌සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්‌ඨපහට්‌ඨො උදග්‌ගුදග්‌ගො හුත්‌වා පීතිසහගතාය පඤ්‌ඤාය. පීතිසොමනස්‌සසහගතා හි පඤ්‌ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්‌මණෙ ඵුල්‌ලා විකසිතා විය පවත්‌තති; න උපෙක්‌ඛාසහගතාති පාතිමොක්‌ඛසීලං ඨපෙත්‌වා හාසනීයං පරං තිවිධම්‌පි සීලං පරිපූරෙතීති අත්‌ථො. විසුං වුත්‌තත්‌තා පුන සීලක්‌ඛන්‌ධමාහ. සමාධික්‌ඛන්‌ධන්‌තිආදීසුපි එසෙව නයො.

    Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ, ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullā vikasitā viya pavattati; na upekkhāsahagatāti pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyaṃ paraṃ tividhampi sīlaṃ paripūretīti attho. Visuṃ vuttattā puna sīlakkhandhamāha. Samādhikkhandhantiādīsupi eseva nayo.

    රූපං අනිච්‌චතො ඛිප්‌පං ජවතීති රූපක්‌ඛන්‌ධං අනිච්‌චන්‌ති සීඝං වෙගෙන පවත්‌තියා පටිපක්‌ඛදූරීභාවෙන පුබ්‌බාභිසඞ්‌ඛාරස්‌ස සාතිසයත්‌තා ඉන්‌දෙන විස්‌සට්‌ඨවජිරං විය ලක්‌ඛණං පටිවිජ්‌ඣන්‌තී අදන්‌ධායන්‌තී රූපක්‌ඛන්‌ධෙ අනිච්‌චලක්‌ඛණං වෙගසා පටිවිජ්‌ඣති, තස්‌මා සා ජවනපඤ්‌ඤා නාමාති අත්‌ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්‌ඛණාරම්‌මණිකවිපස්‌සනාවසෙන ජවනපඤ්‌ඤං දස්‌සෙත්‌වා බලවවිපස්‌සනාවසෙන දස්‌සෙතුං, ‘‘රූප’’න්‌තිආදි වුත්‌තං. තත්‌ථ ඛයට්‌ඨෙනාති යත්‌ථ යත්‌ථ උප්‌පජ්‌ජති, තත්‌ථ තත්‌ථෙව භිජ්‌ජනතො ඛයසභාවත්‌තා. භයට්‌ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්‌ඨෙනාති අත්‌තසාරවිරහතො නිච්‌චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්‌වාති තුලාභූතාය විපස්‌සනාපඤ්‌ඤාය තුලෙත්‌වා. තීරයිත්‌වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්‌වා. විභාවයිත්‌වාති යාථාවතො පකාසෙත්‌වා පඤ්‌චක්‌ඛන්‌ධං විභූතං කත්‌වා. රූපනිරොධෙති රූපක්‌ඛන්‌ධස්‌ස නිරොධභූතෙ නිබ්‌බානෙ නින්‌නපොණපබ්‌භාරවසෙන. ඉදානි සිඛාප්‌පත්‌තවිපස්‌සනාවසෙන ජවනපඤ්‌ඤං දස්‌සෙතුං, පුන ‘‘රූප’’න්‌තිආදි වුත්‌තං. වුට්‌ඨානගාමිනිවිපස්‌සනාවසෙනාති කෙචි.

    Rūpaṃaniccato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghaṃ vegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ, ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhāravasena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenāti keci.

    ඤාණස්‌ස තික්‌ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්‌ඛසමුච්‌ඡින්‌දනෙන වෙදිතබ්‌බොති, ‘‘ඛිප්‌පං කිලෙසෙ ඡින්‌දතීති තික්‌ඛපඤ්‌ඤා’’ති වත්‌වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්‌සෙන්‌තො, ‘‘උප්‌පන්‌නං කාමවිතක්‌ක’’න්‌තිආදිමාහ. තික්‌ඛපඤ්‌ඤො හි ඛිප්‌පාභිඤ්‌ඤො හොති, පටිපදා චස්‌ස න චලතීති ආහ – ‘‘එකස්‌මිං ආසනෙ චත්‌තාරො අරියමග්‌ගා අධිගතා හොන්‌තී’’තිආදි.

    Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti, ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño hi khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā adhigatā hontī’’tiādi.

    ‘‘සබ්‌බෙ සඞ්‌ඛාරා අනිච්‌චා දුක්‌ඛා විපරිණාමධම්‌මා සඞ්‌ඛතා පටිච්‌චසමුප්‌පන්‌නා ඛයධම්‌මා වයධම්‌මා නිරොධධම්‌මා’’ති යාථාවතො දස්‌සනෙන සච්‌චසම්‌පටිවෙධො ඉජ්‌ඣති, න අඤ්‌ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්‌බෙධිකපඤ්‌ඤං දස්‌සෙතුං, ‘‘සබ්‌බසඞ්‌ඛාරෙසු උබ්‌බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්‌තං. තත්‌ථ උබ්‌බෙගබහුලොති වුත්‌තනයෙන සබ්‌බසඞ්‌ඛාරෙසු අභිණ්‌හං පවත්‌තසංවෙගො. උත්‌තාසබහුලොති ඤාණුත්‍රාසවසෙන සබ්‌බසඞ්‌ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්‌තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්‌සනමාහ. උක්‌කණ්‌ඨනබහුලොති පන ඉමිනා නිබ්‌බිදානුපස්‌සනං ආහ – අරතිබහුලොතිආදිනා තස්‌සා එව අපරාපරුප්‌පත්‌තිං. බහිමුඛොති සබ්‌බසඞ්‌ඛාරතො බහිභූතං නිබ්‌බානං උද්‌දිස්‌ස පවත්‌තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්‌තිතවිමොක්‌ඛමුඛො. නිබ්‌බිජ්‌ඣනං නිබ්‌බෙධො, සො එතිස්‌සා අත්‌ථි, නිබ්‌බිජ්‌ඣතීති වා නිබ්‌බෙධා, සාව පඤ්‌ඤා නිබ්‌බෙධිකා. යං පනෙත්‌ථ අත්‌ථතො අවිභත්‌තං, තං හෙට්‌ඨා වුත්‌තනයත්‌තා සුවිඤ්‌ඤෙය්‍යමෙව.

    ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbasaṅkhāresuubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhaṃ pavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇutrāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti pana iminā nibbidānupassanaṃ āha – aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhā, sāva paññā nibbedhikā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

    පජ්‌ජති එතෙන විපස්‌සනාදිකොති පදං, සමාපත්‌ති, තස්‌මා අනුපදන්‌ති අනුසමාපත්‌තියොති අත්‌ථො. පදං වා සම්‌මසනුපගා ධම්‌මා විපස්‌සනාය පවත්‌තිට්‌ඨානභාවතො. තෙනාහ ‘‘සමාපත්‌තිවසෙන වා’’ති . ඣානඞ්‌ගවසෙන වාති ඣානඞ්‌ගවසෙනාති ච අත්‌ථො. අට්‌ඨකථායං පන කමත්‌ථො ඉධ පදසද්‌දො, තස්‌මා අනුපදං අනුක්‌කමෙනාති අයමෙත්‌ථ අත්‌ථොති ආහ ‘‘අනුපටිපාටියා’’ති. ධම්‌මවිපස්‌සනන්‌ති තංතංසමාපත්‌තිචිත්‌තුප්‌පාදපරියාපන්‌නානං ධම්‌මානං විපස්‌සනං. විපස්‌සතීති සමාපත්‌තියො ඣානමුඛෙන තෙ තෙ ධම්‌මෙ යාථාවතො පරිග්‌ගහෙත්‌වා, ‘‘ඉතිපි දුක්‌ඛා’’තිආදිනා සම්‌මසති. අද්‌ධමාසෙන අරහත්‌තං පත්‌තො උක්‌කංසගතස්‌ස සාවකානං සම්‌මසනචාරස්‌ස නිප්‌පදෙසෙන පවත්‌තියමානත්‌තා, සාවකපාරමීඤාණස්‌ස ච තථා පටිපාදෙතබ්‌බත්‌තා. එවං සන්‌තෙපීති යදිපි මහාමොග්‌ගල්‌ලානත්‌ථෙරො න චිරස්‌සෙව අරහත්‌තං පත්‌තො; ධම්‌මසෙනාපති පන තතො චිරෙන, එවං සන්‌තෙපි යස්‌මා මොග්‌ගල්‌ලානත්‌ථෙරොපි මහාපඤ්‌ඤොව, තස්‌මා සාරිපුත්‌තත්‌ථෙරොව මහාපඤ්‌ඤතරොති. ඉදානි තමත්‌ථං පාකටතරං කාතුං, ‘‘මහාමොග්‌ගල්‌ලානත්‌ථෙරො හී’’තිආදි වුත්‌තං. සම්‌මසනං චරති එත්‌ථාති සම්‌මසනචාරො, විපස්‌සනාභූමි, තං සම්‌මසනචාරං. එකදෙසමෙවාති සකඅත්‌තභාවෙ සඞ්‌ඛාරෙ අනවසෙසතො පරිග්‌ගහෙතුඤ්‌ච සම්‌මසිතුඤ්‌ච අසක්‌කොන්‌තං අත්‌තනො අභිනීහාරසමුදාගතඤාණබලානුරූපං එකදෙසමෙව පරිග්‌ගහෙත්‌වා සම්‌මසන්‌තො. නනු ච ‘‘සබ්‌බං, භික්‌ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්‌පජහං අභබ්‌බො දුක්‌ඛක්‌ඛයායා’’ති (සං. නි. 4.26) වචනතො වට්‌ටදුක්‌ඛතො මුච්‌චිතුකාමෙන සබ්‌බං පරිඤ්‌ඤෙය්‍යං පරිජානිතබ්‌බමෙව? සච්‌චමෙතං, තඤ්‌ච ඛො සම්‌මසනුපගධම්‌මවසෙන වුත්‌තං. තස්‌මා සසන්‌තානගතෙ සබ්‌බධම්‌මෙ , පරසන්‌තානගතෙ ච තෙසං සන්‌තානවිභාගං අකත්‌වා බහිද්‌ධාභාවසාමඤ්‌ඤතො සම්‌මසනං, අයං සාවකානං සම්‌මසනචාරො. ථෙරො පන බහිද්‌ධාධම්‌මෙපි සන්‌තානවිභාගෙන කෙචි කෙචි උද්‌ධරිත්‌වා සම්‌මසි, තඤ්‌ච ඛො ඤාණෙන ඵුට්‌ඨමත්‌තං කත්‌වා. තෙන වුත්‌තං – ‘‘යට්‌ඨිකොටියා උප්‌පීළෙන්‌තො විය එකදෙසමෙව සම්‌මසන්‌තො’’ති. තත්‌ථ ඤාණෙන නාම යාවතා නෙය්‍යං පවත්‌තිතබ්‌බං, තථා අපවත්‌තනතො ‘‘යට්‌ඨිකොටියා උප්‌පීළෙන්‌තො වියා’’තිආදි වුත්‌තං. අනුපදධම්‌මවිපස්‌සනාය අභාවතො ‘‘එකදෙසමෙව සම්‌මසන්‌තො’’ති වුත්‌තං.

    Pajjati etena vipassanādikoti padaṃ, samāpatti, tasmā anupadanti anusamāpattiyoti attho. Padaṃ vā sammasanupagā dhammā vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘samāpattivasena vā’’ti . Jhānaṅgavasena vāti jhānaṅgavasenāti ca attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana kamattho idha padasaddo, tasmā anupadaṃ anukkamenāti ayamettha atthoti āha ‘‘anupaṭipāṭiyā’’ti. Dhammavipassananti taṃtaṃsamāpatticittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ vipassanaṃ. Vipassatīti samāpattiyo jhānamukhena te te dhamme yāthāvato pariggahetvā, ‘‘itipi dukkhā’’tiādinā sammasati. Addhamāsena arahattaṃ patto ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā, sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paṭipādetabbattā. Evaṃ santepīti yadipi mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto; dhammasenāpati pana tato cirena, evaṃ santepi yasmā moggallānattheropi mahāpaññova, tasmā sāriputtattherova mahāpaññataroti. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ, ‘‘mahāmoggallānatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāro, vipassanābhūmi, taṃ sammasanacāraṃ. Ekadesamevāti sakaattabhāve saṅkhāre anavasesato pariggahetuñca sammasituñca asakkontaṃ attano abhinīhārasamudāgatañāṇabalānurūpaṃ ekadesameva pariggahetvā sammasanto. Nanu ca ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26) vacanato vaṭṭadukkhato muccitukāmena sabbaṃ pariññeyyaṃ parijānitabbameva? Saccametaṃ, tañca kho sammasanupagadhammavasena vuttaṃ. Tasmā sasantānagate sabbadhamme , parasantānagate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. Thero pana bahiddhādhammepi santānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi, tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto’’ti. Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ pavattitabbaṃ, tathā apavattanato ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viyā’’tiādi vuttaṃ. Anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ekadesameva sammasanto’’ti vuttaṃ.

    බුද්‌ධානං සම්‌මසනචාරො දසසහස්‌සිලොකධාතුයං සත්‌තසන්‌තානගතා, අනින්‌ද්‍රියබද්‌ධා ච සඞ්‌ඛාරාති වදන්‌ති, කොටිසතසහස්‌සචක්‌කවාළෙසූති අපරෙ. තථා හි අද්‌ධත්‌තයවසෙන පටිච්‌චසමුප්‌පාදනයං ඔසරිත්‌වා ඡත්‌තිංසකොටිසතසහස්‌සමුඛෙන බුද්‌ධානං මහාවජිරඤාණං පවත්‌තං. පච්‌චෙකබුද්‌ධානං සසන්‌තානගතෙහි සද්‌ධිං මජ්‌ඣිමදෙසවාසිසත්‌තසන්‌තානගතා අනින්‌ද්‍රියබද්‌ධා ච සම්‌මසනචාරොති වදන්‌ති, ජම්‌බුදීපවාසිසත්‌තසන්‌තානගතාති කෙචි. ධම්‌මසෙනාපතිනොපි යථාවුත්‌තසාවකානං විපස්‌සනාභූමියෙව සම්‌මසනචාරො. තත්‌ථ පන ථෙරො සාතිසයං නිරවසෙසං අනුපදධම්‌මං විපස්‌සි. තෙන වුත්‌තං – ‘‘සාවකානං සම්‌මසනචාරං නිප්‌පදෙසං සම්‌මසී’’ති.

    Buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassilokadhātuyaṃ sattasantānagatā, anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti, koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare. Tathā hi addhattayavasena paṭiccasamuppādanayaṃ osaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ. Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsisattasantānagatā anindriyabaddhā ca sammasanacāroti vadanti, jambudīpavāsisattasantānagatāti keci. Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanābhūmiyeva sammasanacāro. Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadadhammaṃ vipassi. Tena vuttaṃ – ‘‘sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī’’ti.

    තත්‌ථ ‘‘සාවකානං විපස්‌සනාභූමී’’ති එත්‌ථ සුක්‌ඛවිපස්‌සකා ලොකියාභිඤ්‌ඤප්‌පත්‌තා පකතිසාවකා අග්‌ගසාවකා පච්‌චෙකබුද්‌ධා සම්‌මාසම්‌බුද්‌ධාති ඡසු ජනෙසු සුක්‌ඛවිපස්‌සකානං ඣානාභිඤ්‌ඤාහි අනධිගතපඤ්‌ඤානෙපුඤ්‌ඤත්‌තා අන්‌ධානං විය ඉච්‌ඡිතපදෙසොක්‌කමනං විපස්‌සනාකාලෙ ඉච්‌ඡිකිච්‌ඡිතධම්‌මවිපස්‌සනා නත්‌ථි. තෙ යථාපරිග්‌ගහිතධම්‌මමත්‌තෙයෙව ඨත්‌වා විපස්‌සනං වඩ්‌ඪෙන්‌ති. ලොකියාභිඤ්‌ඤප්‌පත්‌තා පන පකතිසාවකා යෙන මුඛෙන විපස්‌සනං ආරභන්‌ති; තතො අඤ්‌ඤෙන විපස්‌සනං විත්‌ථාරිකං කාතුං සක්‌කොන්‌ති විපුලඤාණත්‌තා. මහාසාවකා අභිනීහාරසම්‌පන්‌නත්‌තා තතො සාතිසයං විපස්‌සනං විත්‌ථාරිකං කාතුං සක්‌කොන්‌ති. අග්‌ගසාවකෙසු දුතියො අභිනීහාරසම්‌පත්‌තියා සමාධානස්‌ස සාතිසයත්‌තා විපස්‌සනං තතොපි විත්‌ථාරිකං කරොති. පඨමො පන තතො මහාපඤ්‌ඤතාය සාවකෙහි අසාධාරණං විත්‌ථාරිකං කරොති. පච්‌චෙකබුද්‌ධො තෙහිපි මහාභිනීහාරතාය අත්‌තනො අභිනීහාරානුරූපං තතොපි විත්‌ථාරිකවිපස්‌සනං කරොන්‌ති. බුද්‌ධානං, සම්‌මදෙව, පරිපූරිතපඤ්‌ඤාපාරමිපභාවිත-සබ්‌බඤ්‌ඤුතඤ්‌ඤාණාධිගමනස්‌ස අනුරූපායාති. යථා නාම කතවාලවෙධපරිචයෙන සරභඞ්‌ගසදිසෙන ධනුග්‌ගහෙන ඛිත්‌තො සරො අන්‌තරා රුක්‌ඛලතාදීසු අසජ්‌ජමානො ලක්‌ඛණෙයෙව පතති; න සජ්‌ජති න විරජ්‌ඣති, එවං අන්‌තරා අසජ්‌ජමානා අවිරජ්‌ඣමානා විපස්‌සනා සම්‌මසනීයධම්‌මෙසු යාථාවතො නානානයෙහි පවත්‌තති. යං මහාඤාණන්‌ති වුච්‌චති, තස්‌ස පවත්‌තිආකාරභෙදො ගණතො වුත්‌තොයෙව.

    Tattha ‘‘sāvakānaṃ vipassanābhūmī’’ti ettha sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchikicchitadhammavipassanā natthi. Te yathāpariggahitadhammamatteyeva ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhenti. Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti; tato aññena vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā. Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti. Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti. Paṭhamo pana tato mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ vitthārikaṃ karoti. Paccekabuddho tehipi mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikavipassanaṃ karonti. Buddhānaṃ, sammadeva, paripūritapaññāpāramipabhāvita-sabbaññutaññāṇādhigamanassa anurūpāyāti. Yathā nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkhaṇeyeva patati; na sajjati na virajjhati, evaṃ antarā asajjamānā avirajjhamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati. Yaṃ mahāñāṇanti vuccati, tassa pavattiākārabhedo gaṇato vuttoyeva.

    එතෙසු ච සුක්‌ඛවිපස්‌සකානං විපස්‌සනාචාරො ඛජ්‌ජොතපභාසදිසො, අභිඤ්‌ඤප්‌පත්‌තපකතිසාවකානං දීපපභාසදිසො, මහාසාවකානං ඔක්‌කාපභාසදිසො, අග්‌ගසාවකානං ඔසධිතාරකාපභාසදිසො, පච්‌චෙකබුද්‌ධානං චන්‌දපභාසදිසො, සම්‌මාසම්‌බුද්‌ධානං රස්‌මිසහස්‌සපටිමණ්‌ඩිතසරදසූරියමණ්‌ඩලසදිසො උපට්‌ඨාසි. තථා සුක්‌ඛවිපස්‌සකානං විපස්‌සනාචාරො අන්‌ධානං යට්‌ඨිකොටියා ගමනසදිසො, ලොකියාභිඤ්‌ඤප්‌පත්‌තපකතිසාවකානං දණ්‌ඩකසෙතුගමනසදිසො, මහාසාවකානං ජඞ්‌ඝසෙතුගමනසදිසො, අග්‌ගසාවකානං සකටසෙතුගමනසදිසො, පච්‌චෙකබුද්‌ධානං මහාජඞ්‌ඝමග්‌ගගමනසදිසො, සම්‌මාසම්‌බුද්‌ධානං මහාසකමග්‌ගගමනසදිසොති වෙදිතබ්‌බො.

    Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotapabhāsadiso, abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpapabhāsadiso, mahāsāvakānaṃ okkāpabhāsadiso, aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadiso, paccekabuddhānaṃ candapabhāsadiso, sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso upaṭṭhāsi. Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃ yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso, lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso, paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso, sammāsambuddhānaṃ mahāsakamaggagamanasadisoti veditabbo.

    අරහත්‌තඤ්‌ච කිර පත්‌වාති එත්‌ථ කිර-සද්‌දො අනුස්‌සවලද්‌ධොයමත්‌ථොති දීපෙතුං වුත්‌තො. පත්‌වා අඤ්‌ඤාසි අත්‌තනො විපස්‌සනාචාරස්‌ස මහාවිසයත්‌තා තික්‌ඛවිසදසූරභාවස්‌ස ච සල්‌ලක්‌ඛණෙන. කථං පනායං මහාථෙරො දන්‌ධං අරහත්‌තං පාපුණන්‌තො සීඝං අරහත්‌තං පත්‌තතො පඤ්‌ඤාය අත්‌තානං සාතිසයං කත්‌වා අඤ්‌ඤාසීති ආහ – ‘‘යථා හී’’තිආදි. මහාජටන්‌ති මහාජාලසාඛං අතිවිය සිබ්‌බිතජාලං. යට්‌ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති වෙණුග්‌ගහණෙ අනුච්‌චිනිත්‌වා වෙණුස්‌ස ගහිතත්‌තා. එවංසම්‌පදන්‌ති යථා තෙසු පුරිසෙසු එකො වෙළුග්‌ගහණෙ අනුච්‌චිනිත්‌වා වෙළුයට්‌ඨිං ගණ්‌හාති, එකො උච්‌චිනිත්‌වා, එවං නිප්‌ඵත්‌තිකං. පධානන්‌ති භාවනානුයුඤ්‌ජනං.

    Arahattañca kira patvāti ettha kira-saddo anussavaladdhoyamatthoti dīpetuṃ vutto. Patvā aññāsi attano vipassanācārassa mahāvisayattā tikkhavisadasūrabhāvassa ca sallakkhaṇena. Kathaṃ panāyaṃ mahāthero dandhaṃ arahattaṃ pāpuṇanto sīghaṃ arahattaṃ pattato paññāya attānaṃ sātisayaṃ katvā aññāsīti āha – ‘‘yathā hī’’tiādi. Mahājaṭanti mahājālasākhaṃ ativiya sibbitajālaṃ. Yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati veṇuggahaṇe anuccinitvā veṇussa gahitattā. Evaṃsampadanti yathā tesu purisesu eko veḷuggahaṇe anuccinitvā veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhāti, eko uccinitvā, evaṃ nipphattikaṃ. Padhānanti bhāvanānuyuñjanaṃ.

    සත්‌තසට්‌ඨි ඤාණානීති පටිසම්‌භිදාමග්‌ගෙ (පටි. ම. 1.73 මාතිකා) ආගතෙසු තෙසත්‌තතියා ඤාණෙසු ඨපෙත්‌වා ඡ අසාධාරණඤාණානි සුතමයඤාණාදීනි පටිභානපටිසම්‌භිදාඤාණපරියොසානානි සත්‌තසට්‌ඨි ඤාණානි. තානි හි සාවකෙහි පවිචිතබ්‌බානි, න ඉතරානි. සොළසවිධං පඤ්‌ඤන්‌ති (සං. නි. අට්‌ඨ. 3.5.379; සං. නි. ටී. 3.5.379) මහාපඤ්‌ඤාදිකා, නවානුපුබ්‌බවිහාරසමාපත්‌තිපඤ්‌ඤාති ඉදං සොළසවිධං පඤ්‌ඤං.

    Sattasaṭṭhiñāṇānīti paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.73 mātikā) āgatesu tesattatiyā ñāṇesu ṭhapetvā cha asādhāraṇañāṇāni sutamayañāṇādīni paṭibhānapaṭisambhidāñāṇapariyosānāni sattasaṭṭhi ñāṇāni. Tāni hi sāvakehi pavicitabbāni, na itarāni. Soḷasavidhaṃ paññanti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.379; saṃ. ni. ṭī. 3.5.379) mahāpaññādikā, navānupubbavihārasamāpattipaññāti idaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ.

    තත්‍රාති තස්‌ස. ඉදං හොතීති ඉදං දානි වුච්‌චමානං අනුපුබ්‌බසම්‌මසනං හොති. විපස්‌සනාකොට්‌ඨාසන්‌ති විතක්‌කාදිසම්‌මසිතබ්‌බධම්‌මවිභාගෙන විභත්‌තවිපස්‌සනාභාගං.

    Tatrāti tassa. Idaṃ hotīti idaṃ dāni vuccamānaṃ anupubbasammasanaṃ hoti. Vipassanākoṭṭhāsanti vitakkādisammasitabbadhammavibhāgena vibhattavipassanābhāgaṃ.

    94. පඨමෙ ඣානෙති උපසිලෙසෙ භුම්‌මං, තස්‌මා යෙ පඨමෙ ඣානෙ ධම්‌මාති යෙ පඨමජ්‌ඣානසංසට්‌ඨා ධම්‌මාති අත්‌ථො. අන්‌තොසමාපත්‌තියන්‌ති ච සමාපත්‌තිසහගතෙ චිත්‌තුප්‌පාදෙ සමාපත්‌තිසමඤ්‌ඤං ආරොපෙත්‌වා වුත්‌තං. වවත්‌ථිතාති කතවවත්‌ථනා නිච්‌ඡිතා. පරිච්‌ඡින්‌නාති ඤාණෙන පරිච්‌ඡින්‌නා සලක්‌ඛණතො පරිච්‌ඡිජ්‌ජ ඤාතා. ඔලොකෙන්‌තොති ඤාණචක්‌ඛුනා පච්‌චක්‌ඛතො පස්‌සන්‌තො. අභිනිරොපනං ආරම්‌මණෙ චිත්‌තස්‌ස ආරොපනං. අනුමජ්‌ජනං ආරම්‌මණෙ චිත්‌තස්‌ස අනුවිචාරණං. ඵරණං පණීතරූපෙහි කායස්‌ස බ්‍යාපනං, විප්‌ඵාරිකභාවො වා. සාතන්‌ති සාතමධුරතා. අධික්‌ඛෙපො වික්‌ඛෙපස්‌ස පටිපක්‌ඛභූතං සමාධානං. ඵුසනං ඉන්‌ද්‍රියවිසයවිඤ්‌ඤාණස්‌ස තතො උප්‌පජ්‌ජිත්‌වා ආරම්‌මණෙ ඵුසනාකාරෙන විය පවත්‌ති. වෙදයිතං ආරම්‌මණානුභවනං. සඤ්‌ජානනං නීලාදිවසෙන ආරම්‌මණස්‌ස සල්‌ලක්‌ඛණං. චෙතයිතං චෙතසො බ්‍යාපාරො. විජානනං ආරම්‌මණූපලද්‌ධි. කත්‌තුකම්‍යතා චිත්‌තස්‌ස ආරම්‌මණෙන අත්‌ථිකතා. තස්‌මිං ආරම්‌මණෙ අධිමුච්‌චනං, සන්‌නිට්‌ඨානං වා අධිමොක්‌ඛො. කොසජ්‌ජපක්‌ඛෙ පතිතුං අදත්‌වා චිත්‌තස්‌ස පග්‌ගණ්‌හනං පග්‌ගාහො, අධිග්‌ගහොති අත්‌ථො. ආරම්‌මණං උපගන්‌ත්‌වා ඨානං, අනිස්‌සජ්‌ජනං වා උපට්‌ඨානං. සමප්‌පවත්‌තෙසු අස්‌සෙසු සාරථි විය සකිච්‌චපසුතෙසු සම්‌පයුත්‌තෙසු අජ්‌ඣුපෙක්‌ඛනං මජ්‌ඣත්‌තතා. සම්‌පයුත්‌තධම්‌මානං ආරම්‌මණෙ අනුනයනං සංචරණං අනුනයො. සභාවතොති යථාභූතසභාවතො. සොළසන්‌නං එව චෙත්‌ථ ධම්‌මානං ගහණං තෙසංයෙව ථෙරෙන වවත්‌ථාපිතභාවතො, තෙ එවස්‌ස තදා උපට්‌ඨහිංසු, න ඉතරෙති වදන්‌ති. වීරියසතිග්‌ගහණෙන චෙත්‌ථ ඉන්‌ද්‍රියභාවසාමඤ්‌ඤතො සද්‌ධාපඤ්‌ඤා; සතිග්‌ගහණෙනෙව එකන්‌තානවජ්‌ජභාවසාමඤ්‌ඤතො පස්‌සද්‌ධිආදයො ඡ යුගළා; අලොභාදොසා ච සඞ්‌ගහිතා ඣානචිත්‌තුප්‌පාදපරියාපන්‌නත්‌තා තෙසං ධම්‌මානං. ථෙරෙන ච ධම්‌මා වවත්‌ථානසාමඤ්‌ඤතො ආරද්‌ධා. තෙ න උපට්‌ඨහිංසූති න සක්‌කා වත්‌තුන්‌ති අපරෙ.

    94.Paṭhame jhāneti upasilese bhummaṃ, tasmā ye paṭhame jhāne dhammāti ye paṭhamajjhānasaṃsaṭṭhā dhammāti attho. Antosamāpattiyanti ca samāpattisahagate cittuppāde samāpattisamaññaṃ āropetvā vuttaṃ. Vavatthitāti katavavatthanā nicchitā. Paricchinnāti ñāṇena paricchinnā salakkhaṇato paricchijja ñātā. Olokentoti ñāṇacakkhunā paccakkhato passanto. Abhiniropanaṃ ārammaṇe cittassa āropanaṃ. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anuvicāraṇaṃ. Pharaṇaṃ paṇītarūpehi kāyassa byāpanaṃ, vipphārikabhāvo vā. Sātanti sātamadhuratā. Adhikkhepo vikkhepassa paṭipakkhabhūtaṃ samādhānaṃ. Phusanaṃ indriyavisayaviññāṇassa tato uppajjitvā ārammaṇe phusanākārena viya pavatti. Vedayitaṃ ārammaṇānubhavanaṃ. Sañjānanaṃ nīlādivasena ārammaṇassa sallakkhaṇaṃ. Cetayitaṃ cetaso byāpāro. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Kattukamyatā cittassa ārammaṇena atthikatā. Tasmiṃ ārammaṇe adhimuccanaṃ, sanniṭṭhānaṃ vā adhimokkho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa paggaṇhanaṃ paggāho, adhiggahoti attho. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Samappavattesu assesu sārathi viya sakiccapasutesu sampayuttesu ajjhupekkhanaṃ majjhattatā. Sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe anunayanaṃ saṃcaraṇaṃ anunayo. Sabhāvatoti yathābhūtasabhāvato. Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatiggahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā; satiggahaṇeneva ekantānavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugaḷā; alobhādosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ. Therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā. Te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare.

    විදිතා උප්‌පජ්‌ජන්‌තීති උප්‌පාදෙපි නෙසං වෙදනානං පජානනං හොතියෙවාති අත්‌ථො. සෙසපදද්‌වයෙපි එසෙව නයො. තං ජානාතීති තංඤාණො, තස්‌ස භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්‌ස අත්‌තසංවෙදනන්‌ති අත්‌ථො. තංසමානයොගක්‌ඛමාහි සම්‌පයුත්‌තධම්‌මා. ඤාණබහුතාති ඤාණස්‌ස බහුභාවො, එකචිත්‌තුප්‌පාදෙ අනෙකඤාණතාති අත්‌ථො. ඉදානි තමෙවත්‌ථං විවරිතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්‌තං. න සක්‌කා ජානිතුං ආරම්‌මණකරණස්‌ස අභාවතො. අසම්‌මොහාවබොධො ච ඊදිසස්‌ස ඤාණස්‌ස නත්‌ථි. එකෙකමෙව ඤාණං උප්‌පජ්‌ජති තස්‌මිං ඛණෙ එකස්‌සෙව ආවජ්‌ජනස්‌ස උප්‌පජ්‌ජනතො, න ච ආවජ්‌ජනෙන විනා චිත්‌තුප්‌පත්‌ති අත්‌ථි. වුත්‌තඤ්‌හෙතං –

    Viditā uppajjantīti uppādepi nesaṃ vedanānaṃ pajānanaṃ hotiyevāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṃ jānātīti taṃñāṇo, tassa bhāvo taṃñāṇatā, ñāṇassa attasaṃvedananti attho. Taṃsamānayogakkhamāhi sampayuttadhammā. Ñāṇabahutāti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Na sakkā jānituṃ ārammaṇakaraṇassa abhāvato. Asammohāvabodho ca īdisassa ñāṇassa natthi. Ekekameva ñāṇaṃ uppajjati tasmiṃ khaṇe ekasseva āvajjanassa uppajjanato, na ca āvajjanena vinā cittuppatti atthi. Vuttañhetaṃ –

    ‘‘චුල්‌ලාසීතිසහස්‌සානි, කප්‌පා තිට්‌ඨන්‌ති යෙ මරූ;

    ‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;

    න ත්‌වෙව තෙපි ජීවන්‌ති, ද්‌වීහි චිත්‌තෙහි සංයුතා’’ති. (මහානි. 10, 39) ච,

    Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā’’ti. (mahāni. 10, 39) ca,

    ‘‘නත්‌ථි චිත්‌තෙ යුගා ගහී’’ති ච –

    ‘‘Natthi citte yugā gahī’’ti ca –

    වත්‌ථාරම්‌මණානං පරිග්‌ගහිතතායාති යස්‌මිඤ්‌ච ආරම්‌මණෙ යෙ ඣානධම්‌මා පවත්‌තන්‌ති, තෙසං වත්‌ථාරම්‌මණානං පගෙව ඤාණෙන පරිච්‌ඡිජ්‌ජ ගහිතත්‌තා. යථා නාම මිගසූකරාදීනං ආසයෙපරිග්‌ගහිතෙ තත්‍ර ඨිතා මිගා වා සූකරා වා තතො උට්‌ඨානතොපි ආගමනතොපි නෙසාදස්‌ස සුඛග්‌ගහණා හොන්‌ති, එවංසම්‌පදමිදං. තෙනාහ ‘‘ථෙරෙන හී’’තිආදි. තෙනාති වත්‌ථාරම්‌මණානං පරිග්‌ගහිතභාවෙන. අස්‌සාති ථෙරස්‌ස. තෙසං ධම්‌මානන්‌ති ඣානචිත්‌තුප්‌පාදපරියාපන්‌නානං ධම්‌මානං. උප්‌පාදං ආවජ්‌ජන්‌තස්‌සාතිආදිනා උප්‌පාදාදීසු යං යදෙව ආරබ්‌භ ඤාණං උප්‌පජ්‌ජති; තස්‌මිං තස්‌මිං ඛණෙ තස්‌ස තස්‌සෙව චස්‌ස පාකටභාවො දීපිතො. න හි ආවජ්‌ජනෙන විනා ඤාණං උප්‌පජ්‌ජති. අහුත්‌වා සම්‌භොන්‌තීති පුබ්‌බෙ අවිජ්‌ජමානා හුත්‌වා සම්‌භවන්‌ති, අනුප්‌පන්‌නා උප්‌පජ්‌ජන්‌තීති අත්‌ථො. උදයං පස්‌සති තෙසං ධම්‌මානං, ‘‘අහුත්‌වා සම්‌භොන්‌තී’’ති උප්‌පාදක්‌ඛණසමඞ්‌ගිභාවදස්‌සනතො. පුබ්‌බෙ අභාවබොධකො හි අත්‌තලාභො ධම්‌මානං උදයො. හුත්‌වාති උප්‌පජ්‌ජිත්‌වා. පටිවෙන්‌තීති පටි ඛණෙ ඛණෙ විනස්‌සන්‌ති. වයං පස්‌සති, ‘‘හුත්‌වා පටිවෙන්‌තී’’ති තෙසං ධම්‌මානං භඞ්‌ගක්‌ඛණසමඞ්‌ගිභාවදස්‌සනතො. විද්‌ධංසභාවබොධකො හි ධම්‌මානං විජ්‌ජමානතො වයො.

    Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā. Yathā nāma migasūkarādīnaṃ āsayepariggahite tatra ṭhitā migā vā sūkarā vā tato uṭṭhānatopi āgamanatopi nesādassa sukhaggahaṇā honti, evaṃsampadamidaṃ. Tenāha ‘‘therena hī’’tiādi. Tenāti vatthārammaṇānaṃ pariggahitabhāvena. Assāti therassa. Tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. Uppādaṃ āvajjantassātiādinā uppādādīsu yaṃ yadeva ārabbha ñāṇaṃ uppajjati; tasmiṃ tasmiṃ khaṇe tassa tasseva cassa pākaṭabhāvo dīpito. Na hi āvajjanena vinā ñāṇaṃ uppajjati. Ahutvā sambhontīti pubbe avijjamānā hutvā sambhavanti, anuppannā uppajjantīti attho. Udayaṃ passati tesaṃ dhammānaṃ, ‘‘ahutvā sambhontī’’ti uppādakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Pubbe abhāvabodhako hi attalābho dhammānaṃ udayo. Hutvāti uppajjitvā. Paṭiventīti paṭi khaṇe khaṇe vinassanti. Vayaṃ passati, ‘‘hutvā paṭiventī’’ti tesaṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Viddhaṃsabhāvabodhako hi dhammānaṃ vijjamānato vayo.

    තෙසු ධම්‌මෙසු නත්‌ථි එතස්‌ස උපයො රාගවසෙන උපගමනන්‌ති අනුපයො, අනනුරොධො. හුත්‌වා විහරතීති යොජනා. තථා නත්‌ථි එතස්‌ස අපායො පටිඝවසෙන අපගමනන්‌ති අනපායො, අවිරොධො. ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්‌ථා’’ති තස්‌ස තණ්‌හාදිට්‌ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො තණ්‌හාදිට්‌ඨිනිස්‌සයෙහි අනිස්‌සිතො. අප්‌පටිබද්‌ධොති අනුපයානිස්‌සිතභාවතො විපස්‌සනාය පරිබන්‌ධවසෙන ඡන්‌දරාගෙන න පටිබද්‌ධො න විබන්‌ධිතො. විප්‌පමුත්‌තොති තතො එව වික්‌ඛම්‌භනවිමුත්‌තිවසෙන කාමරාගතො විමුත්‌තො. විසංයුත්‌තො වික්‌ඛම්‌භනවසෙනෙව පටිපක්‌ඛධම්‌මෙහි විසංයුත්‌තො.

    Tesu dhammesu natthi etassa upayo rāgavasena upagamananti anupayo, ananurodho. Hutvā viharatīti yojanā. Tathā natthi etassa apāyo paṭighavasena apagamananti anapāyo, avirodho. ‘‘Etaṃ mama, eso me atthā’’ti tassa taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti anupayānissitabhāvato vipassanāya paribandhavasena chandarāgena na paṭibaddho na vibandhito. Vippamuttoti tato eva vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vimutto. Visaṃyutto vikkhambhanavaseneva paṭipakkhadhammehi visaṃyutto.

    කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍යාති අන්‌තොසමාපත්‌තියං පවත්‌තෙ සොළස ධම්‌මෙ ආරබ්‌භ පවත්‌තමානං විපස්‌සනාවීථිං භින්‌දිත්‌වා සචෙ රාගාදයො උප්‌පජ්‌ජෙය්‍යුං; තස්‌ස විපස්‌සනාවීථියා කිලෙසමරියාදා තෙන චිත්‌තෙන, චිත්‌තසමඞ්‌ගිනා වා කතා භවෙය්‍ය. තෙසූති තෙසු ධම්‌මෙසු. අස්‌සාති ථෙරස්‌ස. එකොපීති රාගාදීසු එකොපීති ච වදන්‌ති. වුත්‌තාකාරෙන එකච්‌චානං අනාපාථගමනෙ සති විපස්‌සනා න තෙසු ධම්‌මෙසු නිරන්‌තරප්‌පවත්‌තාති ආරම්‌මණමරියාදා භවෙය්‍ය. වික්‌ඛම්‌භිතපච්‌චනීකත්‌තාති විපස්‌සනාය පටිපක්‌ඛධම්‌මානං පගෙව වික්‌ඛම්‌භිතත්‌තා ඉදානිපි වික්‌ඛම්‌භෙතබ්‌බා කිලෙසා නත්‌ථීති වුත්‌තං.

    Kilesamariyādā tena katā bhaveyyāti antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha pavattamānaṃ vipassanāvīthiṃ bhinditvā sace rāgādayo uppajjeyyuṃ; tassa vipassanāvīthiyā kilesamariyādā tena cittena, cittasamaṅginā vā katā bhaveyya. Tesūti tesu dhammesu. Assāti therassa. Ekopīti rāgādīsu ekopīti ca vadanti. Vuttākārena ekaccānaṃ anāpāthagamane sati vipassanā na tesu dhammesu nirantarappavattāti ārammaṇamariyādā bhaveyya. Vikkhambhitapaccanīkattāti vipassanāya paṭipakkhadhammānaṃ pageva vikkhambhitattā idānipi vikkhambhetabbā kilesā natthīti vuttaṃ.

    ඉතොති පඨමජ්‌ඣානතො. අනන්‌තරොති උපරිමො ඣානාදිවිසෙසො. තස්‌ස පජානනස්‌සාති, ‘‘අත්‌ථි උත්‌තරි නිස්‌සරණ’’න්‌ති එවං පවත්‌තජානනස්‌ස. බහුලීකරණෙනාති පුනප්‌පුනං උප්‌පාදනෙන.

    Itoti paṭhamajjhānato. Anantaroti uparimo jhānādiviseso. Tassa pajānanassāti, ‘‘atthi uttari nissaraṇa’’nti evaṃ pavattajānanassa. Bahulīkaraṇenāti punappunaṃ uppādanena.

    සම්‌පසාදනට්‌ඨෙනාති කිලෙසකාලුසියාපගමනෙන, තස්‌ස විචාරක්‌ඛොභවිගමෙන වා චෙතසො සම්‌මදෙව පාසාදිකභාවෙන.

    Sampasādanaṭṭhenāti kilesakālusiyāpagamanena, tassa vicārakkhobhavigamena vā cetaso sammadeva pāsādikabhāvena.

    වීරියං සති උපෙක්‌ඛාති ආගතට්‌ඨානෙ පාරිසුද්‌ධිඋපෙක්‌ඛා, අදුක්‌ඛමසුඛාවෙදනාති එත්‌ථ ඣානුපෙක්‌ඛාති, ‘‘සුඛට්‌ඨානෙ වෙදනුපෙක්‌ඛාවා’’ති වුත්‌තං. සුඛට්‌ඨානෙති ච පඨමජ්‌ඣානාදීසු සුඛස්‌ස වුත්‌තට්‌ඨානෙ. පස්‌සද්‌ධත්‌තාති සමධුරචෙතයිතභාවෙන ආරම්‌මණෙ විසටවිත්‌ථතභාවතො යො සො චෙතසො ආභොගො වුත්‌තො. සාමඤ්‌ඤඵලාදීසු සතියා පාරිසුද්‌ධි, සා ථන අත්‌ථතො සතිවිනිමුත්‌තා නත්‌ථීති ආහ ‘‘පරිසුද්‌ධාසතියෙවා’’ති. පාරිසුද්‌ධිඋපෙක්‌ඛා, න ඣානුපෙක්‌ඛාදයො.

    Vīriyaṃ sati upekkhāti āgataṭṭhāne pārisuddhiupekkhā, adukkhamasukhāvedanāti ettha jhānupekkhāti, ‘‘sukhaṭṭhāne vedanupekkhāvā’’ti vuttaṃ. Sukhaṭṭhāneti ca paṭhamajjhānādīsu sukhassa vuttaṭṭhāne. Passaddhattāti samadhuracetayitabhāvena ārammaṇe visaṭavitthatabhāvato yo so cetaso ābhogo vutto. Sāmaññaphalādīsu satiyā pārisuddhi, sā thana atthato sativinimuttā natthīti āha ‘‘parisuddhāsatiyevā’’ti. Pārisuddhiupekkhā, na jhānupekkhādayo.

    95. ඊදිසෙසු ඨානෙසු සතියා න කදාචිපි ඤාණවිරහො අත්‌ථීති ආහ – ‘‘ඤාණෙන සම්‌පජානො හුත්‌වා’’ති. තථා හි තතියජ්‌ඣානෙ, ‘‘සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එත්‌ථ සම්‌පජානොති අයමත්‌ථො වුත්‌තො එව හොති . න සාවකානං අනුපදධම්‌මවිපස්‌සනා හොති සඞ්‌ඛාරාවසෙසසුඛුමප්‌පවත්‌තියා දුවිඤ්‌ඤෙය්‍යත්‌තා විනිබ්‌භුජිත්‌වා ගහෙතුං අසක්‌කුණෙය්‍යභාවතො. තෙනාහ – ‘‘කලාපවිපස්‌සනං දස්‌සෙන්‌තො එවමාහා’’ති.

    95. Īdisesu ṭhānesu satiyā na kadācipi ñāṇaviraho atthīti āha – ‘‘ñāṇena sampajāno hutvā’’ti. Tathā hi tatiyajjhāne, ‘‘satimā sukhavihārī’’ti ettha sampajānoti ayamattho vutto eva hoti . Na sāvakānaṃ anupadadhammavipassanā hoti saṅkhārāvasesasukhumappavattiyā duviññeyyattā vinibbhujitvā gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvato. Tenāha – ‘‘kalāpavipassanaṃ dassento evamāhā’’ti.

    96. පඤ්‌ඤාය චස්‌සදිස්‌වා ආසවා පරික්‌ඛීණා හොන්‌තීති දස්‌සනසමකාලං ඛීයමානා ආසවා, ‘‘දිස්‌වා පරික්‌ඛීණා හොන්‌තී’’ති වුත්‌තා. සමානකාලෙපි හි එදිසො සද්‌දප්‌පයොගො දිස්‌සති –

    96.Paññāyacassadisvā āsavā parikkhīṇā hontīti dassanasamakālaṃ khīyamānā āsavā, ‘‘disvā parikkhīṇā hontī’’ti vuttā. Samānakālepi hi ediso saddappayogo dissati –

    ‘‘චක්‌ඛුඤ්‌ච පටිච්‌ච රූපෙ ච උප්‌පජ්‌ජති චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණ’’න්‌ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 2.4.60; කථා. 465, 467).

    ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467).

    ‘‘නිහන්‌ත්‌වා තිමිරං සබ්‌බං, උග්‌ගතෙජො සමුග්‌ගතො;

    ‘‘Nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatejo samuggato;

    වෙරොචනො රස්‌මිමාලී, ලොකචක්‌ඛුපභඞ්‌කරො’’ති. (පට්‌ඨා. අනුටී. 1.25-34; විසුද්‌ධි. මහාටී. 2.580) ච –

    Verocano rasmimālī, lokacakkhupabhaṅkaro’’ti. (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34; visuddhi. mahāṭī. 2.580) ca –

    එවමාදීසු. හෙතුඅත්‌ථො වා අයං දිස්‌වාසද්‌දො අසමානකත්‌තුකො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්‌වා බලං හොති, සීහං දිස්‌වා භයං හොතී’’ති (විසුද්‌ධි. මහාටී. 2.802). දස්‌සනහෙතුකො හි ආසවානං පරික්‌ඛයො පරිඤ්‌ඤාසච්‌ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙ සති පහානාභිසමයස්‌ස ලබ්‌භනතො. යුගනද්‌ධං ආහරිත්‌වාති පඨමජ්‌ඣානං සමාපජ්‌ජිත්‌වා වුට්‌ඨාය තත්‌ථ ඣානධම්‌මෙ සම්‌මසන්‌තො සමථවිපස්‌සනං යුගනද්‌ධං භාවෙති. එවං යාව නෙවසඤ්‌ඤානාසඤ්‌ඤායතනං සමාපජ්‌ජිත්‌වා වුට්‌ඨාය තත්‌ථ සම්‌මසන්‌තො සමථවිපස්‌සනං යුගනද්‌ධං කත්‌වා යථා ථෙරො අරහත්‌තං පාපුණි. තං සන්‌ධාය වුත්‌තං – ‘‘අරහත්‌තං පත්‌තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්‌මිං සුත්‌තෙ. දීඝනඛසුත්‌තදෙසනාය (ම. නි. 2.205-206) හි ථෙරො අරහත්‌තං පත්‌තො. තදා ච අනාගාමී හුත්‌වා නිරොධං සමාපජ්‌ජතීති වචනඅවසරො නත්‌ථි, තස්‌මා වුත්‌තං – ‘‘අරහත්‌තං පත්‌තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. යදි එවං – ‘‘සබ්‌බසො නෙවසඤ්‌ඤානාසඤ්‌ඤායතනං සමතික්‌කම්‌ම සඤ්‌ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්‌පජ්‌ජ විහරතී’’ති ඉදං කස්‌මා වුත්‌තන්‌ති? ථෙරෙ විජ්‌ජමානෙ පණ්‌ඩිතගුණෙ අනවසෙසතො දස්‌සෙත්‌වා අරහත්‌තනිකූටෙන දෙසනං නිට්‌ඨාපෙතුං. නිරොධසමාපජ්‌ජනං පන ථෙරස්‌ස ආචිණ්‌ණසමාචිණ්‌ණං. තෙනාහ ‘‘නිරොධං පන…පෙ.… වදන්‌තී’’ති. තෙන ඵලසමාපත්‌තිම්‌පි අන්‌තරා සමාපජ්‌ජතියෙවාති දස්‌සෙති.

    Evamādīsu. Hetuattho vā ayaṃ disvāsaddo asamānakattuko yathā – ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Dassanahetuko hi āsavānaṃ parikkhayo pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamaye sati pahānābhisamayassa labbhanato. Yuganaddhaṃ āharitvāti paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha jhānadhamme sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Evaṃ yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā yathā thero arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Idhāti imasmiṃ sutte. Dīghanakhasuttadesanāya (ma. ni. 2.205-206) hi thero arahattaṃ patto. Tadā ca anāgāmī hutvā nirodhaṃ samāpajjatīti vacanaavasaro natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Yadi evaṃ – ‘‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti? There vijjamāne paṇḍitaguṇe anavasesato dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ. Nirodhasamāpajjanaṃ pana therassa āciṇṇasamāciṇṇaṃ. Tenāha ‘‘nirodhaṃ pana…pe… vadantī’’ti. Tena phalasamāpattimpi antarā samāpajjatiyevāti dasseti.

    වොමිස්‌සං විවරිතුං ‘‘තත්‌ථස්‌සා’’තිආදි වුත්‌තං. තත්‌ථ ‘‘නිරොධං සමාපජ්‌ජිස්‌සාමී’’ති ආභොගෙන සමථවිපස්‌සනං යුගනද්‌ධං ආහරිත්‌වා ඨිතස්‌ස නිරොධසමාපත්‌ති සීසං නාම හොති, තස්‌ස ආභොගවසෙන නිරොධස්‌ස වාරො ආගච්‌ඡති. ඵලසමාපත්‌ති ගූළ්‌හො හොති, ‘‘ඵලසමාපත්‌තිං සමාපජ්‌ජිස්‌සාමී’’ති ආභොගස්‌ස අභාවතො. ඵලසමාපත්‌ති සීසං හොතීති එත්‌ථාපි වුත්‌තනයෙන අත්‌ථො වෙදිතබ්‌බො. එතෙන ආභොගපටිබද්‌ධමෙතෙසං ආගමනන්‌ති දීපිතන්‌ති වෙදිතබ්‌බං. ජම්‌බුදීපවාසිනො ථෙරා පනාතිආදි අට්‌ඨකථාරුළ්‌හමෙව තං වචනං. අන්‌තොසමාපත්‌තියන්‌ති නිරොධං සමාපන්‌නකාලෙ. තිසමුට්‌ඨානිකරූපධම්‌මෙති උතුකම්‌මාහාරවසෙන තිසමුට්‌ඨානිකරූපධම්‌මෙ.

    Vomissaṃ vivarituṃ ‘‘tatthassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nirodhaṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā ṭhitassa nirodhasamāpatti sīsaṃ nāma hoti, tassa ābhogavasena nirodhassa vāro āgacchati. Phalasamāpatti gūḷho hoti, ‘‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogassa abhāvato. Phalasamāpatti sīsaṃ hotīti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Etena ābhogapaṭibaddhametesaṃ āgamananti dīpitanti veditabbaṃ. Jambudīpavāsino therā panātiādi aṭṭhakathāruḷhameva taṃ vacanaṃ. Antosamāpattiyanti nirodhaṃ samāpannakāle. Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti utukammāhāravasena tisamuṭṭhānikarūpadhamme.

    97. චිණ්‌ණවසිතන්‌ති පටිපක්‌ඛදූරිභාවෙන සුභාවිතවසීභාවං. නිප්‌ඵත්‌තිං පත්‌තොති උක්‌කංසපරිනිප්‌ඵත්‌තිං පත්‌තො. උරෙ වායාමජනිතාය ඔරසො. පභාවිතන්‌ති උප්‌පාදිතං. ධම්‌මෙනාති අරියමග්‌ගධම්‌මෙන. තස්‌ස හි අධිගමෙන අරියාය ජාතියා ජාතො නිබ්‌බත්‌තොති කත්‌වා, ‘‘ධම්‌මජො ධම්‌මනිම්‌මිතො’’ති වුච්‌චති. ධම්‌මදායස්‌සාති නවවිධස්‌ස ලොකුත්‌තරධම්‌මදායස්‌ස. ආදියනතොති ගණ්‌හනතො, සසන්‌තානෙ උප්‌පාදනතොති අත්‌ථො. සෙසං සුවිඤ්‌ඤෙය්‍යමෙව.

    97.Ciṇṇavasitanti paṭipakkhadūribhāvena subhāvitavasībhāvaṃ. Nipphattiṃ pattoti ukkaṃsaparinipphattiṃ patto. Ure vāyāmajanitāya oraso. Pabhāvitanti uppāditaṃ. Dhammenāti ariyamaggadhammena. Tassa hi adhigamena ariyāya jātiyā jāto nibbattoti katvā, ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuccati. Dhammadāyassāti navavidhassa lokuttaradhammadāyassa. Ādiyanatoti gaṇhanato, sasantāne uppādanatoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

    අනුපදසුත්‌තවණ්‌ණනාය ලීනත්‌ථප්‌පකාසනා සමත්‌තා.

    Anupadasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.







    Related texts:



    තිපිටක (මූල) • Tipiṭaka (Mūla) / සුත්‌තපිටක • Suttapiṭaka / මජ්‌ඣිමනිකාය • Majjhimanikāya / 1. අනුපදසුත්‌තං • 1. Anupadasuttaṃ

    අට්‌ඨකථා • Aṭṭhakathā / සුත්‌තපිටක (අට්‌ඨකථා) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / මජ්‌ඣිමනිකාය (අට්‌ඨකථා) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / 1. අනුපදසුත්‌තවණ්‌ණනා • 1. Anupadasuttavaṇṇanā


    © 1991-2023 The Titi Tudorancea Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
    Contact